1993 jyly Úkimetimizdiń bastamasymen Orbulaqtaǵy uly jeńistiń 350 jyldyǵyn halqymyz laıyqty atap ótip, erliktiń mánin ashyp, keıingi urpaqqa ólmesteı jańǵyrtyp, ónege tastady. Sóıtip osy kezge deıin kúmán týǵyzyp, jumbaq bolyp kelgen ol jeńis egemendiktiń tarıhynan oıyp turyp oryn aldy.
Qazaq halqynyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy ult-azattyq soǵysy ult qaharmandarynyń el men jer taǵdyryn batyl sheship, halqyn qorǵaı alatyndyǵyn dáleldep, kóregendik saıasatynyń myzǵymas beriktigin kórsetti.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Mınıstrler Kabıneti Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyǵy týraly 1993 jyly arnaıy qaýly qabyldap, sol jyly elimizde birqatar taǵylymdy sharalar atqaryldy. Beljaılaý tórindegi Orbulaqta ulan-asyr toı ótip, halqymyzdyń birligin, yntymaǵyn taǵy bir kórsetti. Keskilisken shaıqas ótip, jantalasa qorǵaǵan jerge belgitas qoıyldy. Ǵylymı-teorııalyq konferensııa uıymdastyrylyp, buqaralyq aqparat quraldary bul iske belsene aralasyp, materıaldar jarııalap, arnaıy telehabarlar arqyly ata-babalarymyzdyń asqan erligimen kelgen irgeli isteri, qaıta jańǵyrtylyp jarııa etildi. Batyrlardyń esimderin máńgilikke qaldyrý baǵytynda uly jeńiske erekshe mán berildi.
Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty mán-mańyzy joǵary ári ómirsheń maqalasy keleshektegi túıtkildi máselelerdi taǵy da jańǵyrtyp, el men ólke tarıhyna shynaıy yqylas aýdarýǵa yqpal etti.
Salqam Jáńgir men alshyn Jalańtóstiń qolbasshylyǵymen bastalǵan ult taǵdyryn joqtatyp, oılantqan, ózderinen kúshi basym asa aýyr shaıqasta shapyrashty Qarasaı, arǵyn Aǵyntaı, alshyn Jıenbet, qańly Sarbuqa, naıman Kókserek, dýlat Jaqsyǵul, sýan Eltindi, qyrǵyzdar Kóten men Tabaı batyrlar Jetisýdan jaýdy qýyp shyǵyp, janqııarlyqpen erlik kórsetip, azattyqtyń aq tańyn atyrdy.
Jońǵar, oırat, tóleńgit, qalmaqtar da óz ishinde talaı zobalańdy bastan keshirdi. О́zara arazdasyp aýyzbirshilikteri kete bastaǵan oırat ulysy óris-qonystarynan aırylyp, basqa jerlerge qonys aýdardy. Olardyń kózine essiz jatqandaı Deshti Qypshaq dalasy men Moǵolstan qaramaǵyndaǵy Jetisý óńiri túsip, qyzyǵýshylyqtaryn oıatty. Ertis, Shiderti, Qamysty, Esil boılaryn ıemdenip, Edil saǵasyndaǵy sýy mol jaılymdy jerge aýyz saldy. Búkil qazaq dalasyna basqynshylyq shabýyldar jasady.1640 jyly Tarbaǵataı quryltaıynda «Dala josyǵyn» qabyldap, Jońǵar handyǵy memleketiniń qurylymyn tiktep alýǵa kiristi. Buǵan qytaılardyń qysymy, jańa qurylyp jatqan Qazaq handyǵy kedergi keltirip, maqsatyn júzege asyrtpaı, joldaryn baılaı berdi. HVII ǵasyrdyń 30-jyldary oırattardyń bıleýshisi Hara-Hula ómirden ótti. Osy qolaıly sátti utymdy paıdalanýǵa asyqqan Batyr qońtaıshy qalmaqtyń basy birikpegen úsh taıpasyn ózine baǵynyshty etti. Olardyń kósemderi, torǵaýyttar basshysy Ho-О́rlik pen dúrbitterdegi Dalaı taıshynyń kómegine súıenip, birlesken memleket qurdy. Bul memleket tarıhta Jońǵar handyǵy degen atpen áıgilendi. Osy ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap jońǵarlardyń qazaq dalasyna basqynshylyq soǵystary órshı tústi. Olar qytaı men orystyń otty qarý-jaraǵyn qolǵa túsirip, biraz kúsheıip alyp, aınalaǵa kóz alarta bastady. Batyr qońtaıshy on toǵyz jyl (1634-1653) bılegen kezinde Qazaq handyǵyna úsh ret iri ári joıqyn shapqynshylyq joryqtar jasady.
Alǵashqy shaıqas 1635 jyly tutqıyldan bastalyp, jońǵarlar jeńistiń dámin tatty. Ekinshi soǵysy 1643 jyly ótip, Orbulaq shaıqasy tarıhta erekshe oryn aldy. Orbulaq qolaıly qorǵanys jáne soǵys júrgizý úshin qazaqtarǵa óte yńǵaıly boldy. Qorǵanys jelisi men shabýyldy utymdy ári tıimdi uıymdastyrdy. Jalańtóstiń jasaqtalǵan kásibı áskeri jońǵarlardyń tas-talqanyn shyǵaryp, tý-talaqaı etti. Mysyn basyp, biraz shyǵynǵa batyrdy. Qandy shaıqas ornynda qazylǵan ordyń izderi áli de saırap jatyr. Osynda qyrylǵan jońǵarlardyń súıekteri bul jerden áli kúnge deıin tabylady. Jer tabıǵattyń nárine aınalyp, tyńaıtqysh bolyp ketkendeı, kúl bolǵan qap-qara súıekter kóz súrindiredi.
Qoıandy taý shyńynyń shyǵys jaǵynda Kúreńkeıtaý, Alamantaý, Quıapatytaý, Sarytaý, Boqan taýlary ıyqtasyp sozylyp jatyr. Kókjeti taýynyń arǵy jaǵynda jońǵarlar. Taýdyń jotalarynda tereń saı bar. Taýdyń etegimen kele jatqan jońǵarlar shuńqyrǵa jaıǵastyrylǵan qazaq jaýyngerlerin baıqamaıdy. Orbulaqtyń qııa betkeıindegi qoıtasty panalap or qazyp alyp,jaýyn ýly jebemen qarsy alady. Sonymen qatar sasyqtekeniń tútinegin de paıdalanady. Ýly jebe qadalsa, bezgek tıgendeı sulap túsedi. Sasyqteke degen gúl taýtekeler kúılegen kezde ıiskeıtin shóp. Shilde aıynda gúldeıdi. Sony sýǵa qaınatyp, oǵan shúberek malyp keptiredi. Sosyn jaǵyp órteıdi. Jan-jaqqa jaıylǵan tútini jan-janýardy ýlandyryp tastaıdy. Muny ańǵarmaǵan jaý japyryp tastamaq bolyp lap beredi. Olar osy kezde ýly jebe men ýly tútinge urynady. Aýzy-basyn tumshalap, eshkiniń maıymen maılap alǵan qazaq jaýyngerleri ýly tútinge tunshyqqandardy shetinen japyryp shaba beredi. Al qazaqtar ýlansa qymyz ben meńdýanany aralastyryp iship, tazaryp alady. Attary ýlansa tumsyǵyna quıryq maımen uryp saýyqtyrady. Alǵashqyda jappaı qyrylyp, biraz shyǵynǵa ushyrap ne bolǵanyn bilmegen oırattar birazǵa deıin esteri shyǵyp, bettemeı qalady. Sóıtip ýaqyt utqyzyp, kómek kelgenshe qazaqtar biraz kúndi ozdyrady.
Beljaılaýdaǵy Itshoqy jotasynyń baýraıynda 1993 jyldyń 3 shildesinde mereıtoılyq sharalar bastalyp, sol kezdegi Qazaqstan Mınıstrler Kabınetiniń tóraǵasy S.Tereshenko men Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaev halqymyzdyń tarıhı qaharmandyǵyn qatysýshylarǵa jan súısinerlikteı áńgimelep, ata-babalarymyzdyń jantalasqan orasan zor erligine bas ıgizip, maqtan etti. El men jerdi qorǵaý, ultty saqtaýdaǵy batyrlarymyzdyń qaısarlyǵy men tabandylyǵyn, elý myń áskerli qońtaıshyny bar bolǵany alty júz qolmen ádepki kezde toıtaryp, betin qaıtarǵanyn, Salqam Jáńgirdiń áskerı taktıkasynyń úzdiktigin aıtyp jarııaǵa jar saldy. «Solardan qalǵan belgideı... aılap-aptalap bastaryn ajalǵa tikken ardaqtardyn janyna túsken jyrtyqtaı, tánine túsken tyrtyqtaı bop atamzamanǵy oqpana shuńqyrlar áli jatyr», dedi daryndy jazýshy Ábish aǵamyz.
Úsh jarym ǵasyr ótkende qandy shaıqas ornynda qazylǵan ordyń aıqyn izderi, tarıh betinde qashap jazylǵan altyn áripteı áli tyrtyǵy jazylmaı jatqany, erliktiń qanshalyqty qymbatqa túskeniniń aıqyn dáleli. Bul soǵys qazaq halqynyń aýyzbirshiligin, bir-birine degen janashyrlyǵyn, yntymaqty jarastyǵyn, qıyn-qystaý kezdegi bir-birine qamqorlyq jasaǵanyn taǵy da dáleldep berdi. Qazaqtyń salqam Jáńgir bastaǵan sarbazdaryna Samarqan ámiri Jalańtós bahadúr 20 myń áskerimen kómekke kelip úlgerip, dushpannyń arman-maqsatynyń kúlparshasyn shyǵaryp, jeńilis dámin tattyrdy. Osy bir jan berisip, jan alysqan, shaıqas ótken kıeli jer kóp shejire shertip, búginge deıin beımálim jumbaq syrdy jarııalap, soǵystyń shyndyǵyna kóz jetkizgendeı, qazylǵan oqpanalar izi jaqsy saqtalǵan.
Jer yńǵaıyna baılanysty Orbulaq qorǵanys pen ońtaıly qarsy urysqa ádeıi tańdalǵan. Salqam Jáńgirlerdiń az qolmen shabýyldaýǵa qolaıly qorǵanysy bolatyn. Taýdyń terisi – betkeı, tústigi – taý arnasyna kirer ózen. Jaý betteıtin jaq tegis te, jan-jaǵy alaqanǵa salǵandaı aıqyn kórinetin. Syrt beti – tereń saı. Osy qamashaýda jaqyndaǵanyn tyrp etkizbeı oqqa ildirip, ári qarǵa adym bastyrmaı qaǵyp túsirýge yńǵaıly bekinis edi. Tek jaýdy jaqyndatyp betpe-bet keltirmeı, mańaılatpaı, kómek kelgenshe ýaqyt sozyp, shydap, tótep berse bolǵany. Jalańtós bahadúr qolymen birge, Kishi júz Álimuly, Tórtqara Jıenbet batyr-jyraý, bes myń qoldy jınap, saqadaı saı qarýlandyryp, asyǵys attanady. Olar Elek tusynan samarqandyq qalyń qolǵa qosylady. Jıenbet Esim hannyń da, onyń balasy Salqam Jáńgirdiń de senimdi dosy jáne qol bastaǵan batyry ekenin baıqaımyz. Bularmen kópten beri jaqyn baılanystary ári syılastyqtary bar, dostyǵy tereńge ketken, bir-birin qysylshańda tastamaıtyn dos-jar ekenine kóziń jetedi.
Orbulaqqa deıin Batyr qońtaıshy qyrǵyzdardy 50 myń qolymen shaýyp, 10 myń tutqyndy qol-aıaǵyn kisendep aıdap kele jatqan. Osy jeńisine masaırap, Jetisýdy basa-kóktep, talap-tonap, ońaı oljaǵa kenelmek te oıy bolǵan. Jeri shúıgin, sýy mol taý ishindegi qolaıly jer Úıgentastyń beli arqyly, Araltóbe men Qoǵalyny tike basyp, Qaratalǵa qaraı ótse, Jetisýdy ońaı shaýyp, oljalap óz ulysyna qaraı asyp túsýge bolady. Qazaq qoly qońtaıshynyń bul aılasyn aldyn ala túsinip, kóp shyǵynǵa jol bergizbeı, aldyn kesip, qos búıirden qysatyn jerge tosqaýyl qoıýdy oılastyrǵan.
1643 jylǵy maýsym aıynyń aıaǵynda qońtaıshy áskeriniń aldyn Beljaılaýǵa jetkizip, bas-aıaǵyn shildeniń bas kezinde jınap alyp, qazaqtarǵa qalyń qolmen shabýyl jasaýdy oılastyrǵan. Olar Salqam Jáńgirdiń jaýyngerleri jolyn bógep, sonshama tosqaýyl bolyp, tótep beredi dep kútpegen. Osy az ǵana ýaqytty qazaqtar tıimdi paıdalanýǵa jantalasyp, Samarqandaǵy Jalańtós bahadúrge shuǵyl habar berip, tez jetýin ótingen. О́ıtpese Jetisý boıyn kúshi basym qońtaıshy áskeri qanjosa etip, jaıpap ketetinin túsingen.
Batyr qońtaıshy qyrǵyzdarǵa Alakóldiń soltústik betkeıindegi ordasynan Reseı men Qytaıdan aldyrǵan otty qarýlarmen jasaqtalyp attanǵanyn kórsetetin tarıhı dálelder jetkilikti.
Orys elshisi Grıgorıı Ilın men tatar Kýchemberdeıko Kýcheevtiń málimetinde Batyr qońtaıshy Beljaılaýdaǵy Orbulaq shaıqasynda áskeriniń aýyr soqqyǵa ushyrap, biraz jaýyngerlerinen aırylyp, qatty qaıǵyryp, ókinip otyrǵanyn baıqaımyz. Bul joryq jońǵarlarǵa ońaıǵa soqpaǵan.
Teke ózeniniń boıyndaǵy Qabyqsary taýynda Batyr qońtaıshynyń zaıyby Dara Ýba Zalcha aıym orys elshisi G.Ilındi qabyldaıdy. Bet bitkenniń sulýy, hor qyzyndaı úlde men búldege oranǵan ol kóńilsiz edi. Hanshanyń ákesi Ho-О́rlik te kezinde han bolǵan. Osy kezdesýde jubaıy Batyrdyń joryqtan ábden abyrjyp, kóńil-kúıi buzylyp, ordasynan syrtqa shyqpaı, únsiz jatqanyn aıtyp, eshkimdi qabyldamaıtynyn jetkizgen. Shynynda da qońtaıshyǵa bul jeńilis aýyr soqqy bolyp tıip, abyroıyn aırandaı tógip, baqtalastary arasynda bedeli túsip, eńsesin jerge qaratty.
Turan ólkesiniń áskerı bas qolbasshysy Jalańtós Batyr qońtaıshy áli de tek jatpaı, kek saqtap, qaıta soǵatynyn túsindi. Ol jońǵarlar arasyndaǵy bedelin qaıtarýdy oılastyryp jatqanyn sezdi. Samarqannyń batyr-ámiri osy jeńisti shaıqastan soń, áskeriniń arasyndaǵy 17 men 25 jas aralyǵyndaǵy bes myń jigitti Jetisý aımaǵyn qorǵaýǵa qaldyrady.
Elbasy Nursultan Nazarbaev alǵa qoıǵan tapsyrmalardyń negizinde sońǵy kezderi rýhanııatqa qamqorlyq baǵytyndaǵy jumystar jandanyp, qanatyn keńge jaıýda. Bıylǵy jyly Orbulaq shaıqasyndaǵy uly jeńiske 375 jyl tolady. Muny keń kólemde atap ótý qajet.
Buǵan deıin de Samarqan ámiri, bas áskerı qolbasshy Jalańtós bahadúrdiń týǵa jeri Qyzylorda oblysynda kóp sharalar atqarylǵan bolatyn. Qazaly jáne Aral aýdandarynyń ortalyǵynda eskertkishi qoıyldy. Qyzylorda qalasynda saltanatty da záýlim eskertkish boı kóterdi. Aral qalasynda sport kesheni ashylyp, esimi berildi. Qazaly aýdanyndaǵy Qyzyl tý aýyly Úkimet sheshimimen Jalańtós bahadúr atymen ataldy. Jalańtós bahadúr atyndaǵy daryndy balalar sport mektebi Qyzylorda qalasynda ashylyp, onyń oqýshylary respýblıkalyq, halyqaralyq, álemdik jarystarda júldeli oryndardy ıemdenip, jeńimpaz atanýda.
Orbulaq shaıqasy ótken Almaty oblysy, Panfılov aýdanynda Salqam Jáńgir men onyń 56 sarbazy jerlengen qorym qorshalyp, belgitas ornatyldy. Sóıtip Jarkent jurtshylyǵynyń osy ónegeli iske, jandy bastamaǵa degen janashyrlyǵy men rızashylyǵyn baıqadyq.
Osy oraıda Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdany arqyly О́zbekstanǵa qaraı ótetin, halyqaralyq kúre joldyń boıyndaǵy bir jotany jurtshylyq keletin qasıetti, tarıhı orynǵa aınaldyrý maqsat etildi. Osynda «Babalar rýhyna taǵzym» kesheni, Uly Otan soǵysyna qatysýshylar eskertkishi turǵyzylyp, Jastar saıabaǵy ashylǵan. Osylardyń janyna Orbulaq shaıqasy batyrlarynyń eńseli eskertkishi qosylmaq. Qos batyr – áskerbasy Salqam Jáńgir han men Samarqan ámiri, uly Áıteke bıdiń babasy Jalańtós bahadúrge, Orbulaq shaıqasy batyrlaryna keshendi eskertkish ornatýǵa kirisip ketti.
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysyna sáıkes bıyl Orbulaq shaıqasyndaǵy uly jeńistiń 375 jyldyǵy respýblıkalyq deńgeıde atalyp ótip, Elbasynyń rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy halyq ıgiligine aınalyp, tárbıeli túrde turaqty júzege asa beretin bolady. Bul – ómirsheń ıdeıa.
Elin, jerin, urpaǵyn jaýdan qorǵaǵan babalarymyzǵa qandaı tarıhı syı-sııapat kórsetip, máńgilikke qalatyndaı is-sharalar jasasaq ta artyq emes. Bul bizdiń perzenttik boryshymyz. El qorǵany bolǵan batyrlarymyzdyń qaı-qaısysy da biz úshin ári qurmetti, ári qasıetti.
Najmedın MUSABAEV,
Jalańtós bahadúr atyndaǵy respýblıkalyq qordyń tóraǵasy
